کاردرمانی جسمی کودکان
کاردرمانی جسمی در کودکان یکی از مهمترین حوزههای کاردرمانی است و با کاردرمانی جسمی بزرگسالان تفاوتهای زیادی دارد. در کودکان هدف فقط درمان یک مشکل جسمی نیست، بلکه کمک به کودک برای رسیدن به مراحل طبیعی رشد، کسب استقلال و مشارکت در بازی، مدرسه و زندگی روزمره است.
کاردرمانی جسمی کودکان چیست؟
کاردرمانی جسمی کودکان (Pediatric Physical Occupational Therapy) شاخهای از کاردرمانی است که به ارزیابی، پیشگیری و درمان اختلالات حرکتی، عصبی-عضلانی و جسمی در نوزادان، کودکان و نوجوانان میپردازد.
کاردرمانگر تلاش میکند کودک بتواند متناسب با سن خود:
- بنشیند
- بخزد
- راه برود
- بازی کند
- از دستهایش به خوبی استفاده کند
- در مدرسه شرکت کند
- فعالیتهای روزمره را مستقل انجام دهد
هدف اصلی کاردرمانی جسمی کودکان
هدف نهایی این است که کودک در سه محیط اصلی عملکرد بهتری داشته باشد:
خانه
- غذا خوردن
- لباس پوشیدن
- حمام رفتن
- بازی کردن
مدرسه
- نوشتن
- استفاده از وسایل آموزشی
- شرکت در فعالیتهای کلاس
جامعه
- بازی با همسالان
- شرکت در فعالیتهای ورزشی
- حضور در محیطهای اجتماعی
چه کودکانی به کاردرمانی جسمی نیاز دارند؟
۱. کودکان مبتلا به فلج مغزی
Cerebral Palsy
شایعترین گروه مراجعهکننده به کاردرمانی جسمی.
مشکلات:
- اسپاستیسیته
- ضعف عضلانی
- اختلال تعادل
- محدودیت حرکتی
- مشکلات عملکرد دست
اهداف درمان:
- افزایش استقلال
- بهبود کنترل حرکتی
- پیشگیری از دفورمیتی
- بهبود مهارتهای عملکردی
۲. کودکان دارای تأخیر رشدی
Developmental Delay
برای مثال:
- دیر نشستن
- دیر راه رفتن
- دیر خزیدن
- ضعف مهارتهای حرکتی
۳. کودکان مبتلا به بیماریهای عصبی عضلانی
مانند:
- Muscular Dystrophy
- آتروفی عضلانی نخاعی
مشکلات:
- ضعف عضلانی
- خستگی
- محدودیت حرکتی
۴. کودکان مبتلا به اسپینا بیفیدا
Spina Bifida
ممکن است دچار:
- فلج اندامها
- ضعف عضلات
- مشکلات تعادلی
باشند.
۵. کودکان دارای اختلالات اندام فوقان مانند آسیب شبکه بازویی
آسیبهای زمان تولد که میتواند باعث:
- ضعف دست
- محدودیت حرکت شانه
- اختلال عملکرد اندام فوقانی
شود.
۶. کودکان مبتلا به بیماریهای ژنتیکی
مانند:
- Down Syndrome
که اغلب با:
- شلی عضلانی
- ضعف تعادل
- تأخیر رشد حرکتی
همراه هستند.
۷. کودکان دارای آسیبهای ارتوپدی
مانند:
- شکستگیها
- سوختگیها
- دفورمیتیهای مادرزادی
- مشکلات مفصلی
حوزههای اصلی کاردرمانی جسمی کودکان
۱. رشد حرکتی درشت (Gross Motor Skills)
شامل:
- کنترل سر
- غلتیدن
- نشستن
- خزیدن
- چهار دست و پا رفتن
- ایستادن
- راه رفتن
- دویدن
- پریدن
کاردرمانگر این مهارتها را ارزیابی و تقویت میکند.
۲. رشد حرکتی ظریف (Fine Motor Skills)
شامل:
- گرفتن اشیا
- رها کردن اشیا
- استفاده از انگشتان
- بستن دکمه
- استفاده از مداد
- بریدن با قیچی
۳. عملکرد اندام فوقانی
تمرکز بر:
- شانه
- آرنج
- مچ
- دست
- انگشتان
بهخصوص در کودکان فلج مغزی و آسیبهای عصبی.
۴. مهارتهای دو دستی
کودک یاد میگیرد:
- با هر دو دست کار کند.
- اشیا را نگه دارد.
- فعالیتهای روزمره را انجام دهد.
مثلاً:
- بستن زیپ
- گرفتن دفتر و نوشتن
- غذا خوردن
۵. کنترل وضعیت بدن (Postural Control)
کنترل مناسب:
- سر
- تنه
- لگن
پایه تمام فعالیتهای حرکتی کودک است.
۶. تعادل و هماهنگی
برای:
- راه رفتن
- دویدن
- بالا رفتن از پله
- فعالیتهای ورزشی
خدمات کاردرمانی جسمی کودکان
ارزیابی رشد حرکتی
بررسی:
- مراحل رشد
- تون عضلانی
- قدرت عضلات
- تعادل
- هماهنگی
- دامنه حرکتی
تمرین درمانی
شامل:
- تمرینات تقویتی
- تمرینات کششی
- تمرینات تعادلی
- تمرینات عملکردی
بازی درمانی حرکتی
مهمترین ابزار درمان کودک «بازی» است.
کودک از طریق بازی:
- مهارتهای حرکتی را تمرین میکند.
- انگیزه بیشتری برای درمان پیدا میکند.
آموزش فعالیتهای روزمره (ADL)
مانند:
- غذا خوردن
- لباس پوشیدن
- مسواک زدن
- استفاده از سرویس بهداشتی
آموزش نوشتن و مهارتهای مدرسه
برای کودکانی که:
- مداد را درست نمیگیرند.
- کنترل دست ضعیفی دارند.
- در نوشتن کند هستند.
ساخت و تجویز اسپلینت
برای:
- حفظ وضعیت مناسب مفاصل
- جلوگیری از دفورمیتی
- افزایش عملکرد
تجویز وسایل کمکی
مانند:
- واکر
- ویلچر
- صندلیهای تطبیقی
- وسایل کمکی نشستن
آموزش والدین
یکی از مهمترین بخشهای کاردرمانی کودکان.
والدین یاد میگیرند:
- در خانه چه تمریناتی انجام دهند.
- چگونه کودک را جابهجا کنند.
- چگونه از دفورمیتی پیشگیری کنند.
- چگونه استقلال کودک را افزایش دهند.
تفاوت کاردرمانی جسمی کودکان و بزرگسالان
| کودکان | بزرگسالان |
|---|---|
| هدف، رشد مهارتها است | هدف، بازیابی مهارتهای از دست رفته است |
| درمان از طریق بازی انجام میشود | درمان بیشتر مبتنی بر تمرین مستقیم است |
| تمرکز بر مراحل رشد | تمرکز بر بازتوانی عملکرد |
| خانواده نقش محوری دارد | خود فرد نقش اصلی دارد |
| مدرسه و بازی اهمیت زیادی دارند | کار و زندگی مستقل اهمیت بیشتری دارد |
تیم درمانی که با کاردرمانگر کودک همکاری میکند
کاردرمانگر معمولاً در کنار:
- پزشک توانبخشی
- متخصص مغز و اعصاب کودکان
- فیزیوتراپیست
- گفتاردرمانگر
- ارتوپد
- روانشناس کودک
- معلم آموزش ویژه
فعالیت میکند.
جمعبندی
کاردرمانی جسمی کودکان رشتهای تخصصی است که به کودکان دارای اختلالات جسمی، حرکتی، عصبی و رشدی کمک میکند تا حداکثر توانایی خود را در حرکت، بازی، یادگیری و انجام فعالیتهای روزمره به دست آورند. این حوزه از نوزادی تا نوجوانی را پوشش میدهد و از ارزیابی رشد، تمریندرمانی و بازیدرمانی گرفته تا ساخت اسپلینت، آموزش والدین و تطبیق محیط را شامل میشود. هدف نهایی، افزایش استقلال و مشارکت کودک در خانه، مدرسه و جامعه است.
